آشنایی با روش‌های جدید استخراج روغن از دانه‌های گیاهی؛ از پرس مکانیکی تا استخراج با حلال

استخراج روغن از دانه‌های گیاهی یکی از مراحل مهم در زنجیره تولید روغن‌های خوراکی و فرآورده‌های وابسته به آن است. انتخاب روش مناسب برای روغن‌گیری می‌تواند بر میزان روغن به‌دست‌آمده، سرعت فرآیند، هزینه تولید و همچنین ویژگی‌های محصول نهایی تأثیرگذار باشد. در سال‌های اخیر، توسعه تجهیزات و فناوری‌های جدید باعث شده است روش‌های مختلفی برای جداسازی روغن از دانه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

به‌طور کلی، روش‌های استخراج روغن را می‌توان در دو گروه اصلی استخراج مکانیکی و استخراج با استفاده از حلال قرار داد.
هر یک از این روش‌ها کاربرد، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند و انتخاب میان آنها به نوع دانه، ظرفیت تولید، مشخصات محصول نهایی و شرایط کارخانه بستگی دارد.

استخراج روغن با استفاده از حلال

یکی از روش‌هایی که در واحدهای صنعتی برای افزایش میزان بازیابی روغن مورد استفاده قرار می‌گیرد، استخراج با حلال است. در این فرآیند، پس از آماده‌سازی دانه‌های روغنی، ترکیبات روغنی با کمک حلال مناسب از ماده اولیه جدا می‌شوند.

استفاده از حلال می‌تواند امکان استخراج بخش بیشتری از روغن موجود در دانه را فراهم کند و به همین دلیل این فناوری بیشتر در فرآیندهای صنعتی با ظرفیت بالا مورد توجه قرار گرفته است. سرعت مناسب فرآیند و قابلیت استفاده در خطوط تولید بزرگ نیز از عواملی هستند که باعث شده این روش در صنعت روغن‌کشی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

البته استفاده از حلال نیازمند تجهیزات تخصصی و رعایت الزامات ایمنی و فرآیندی است. پس از استخراج نیز مراحل جداسازی حلال و آماده‌سازی روغن باید با دقت انجام شود تا محصول برای مراحل بعدی فرآوری آماده باشد.

روغن‌گیری مکانیکی؛ روشی بدون استفاده از حلال

در مقابل، استخراج مکانیکی یکی از روش‌های شناخته‌شده برای جداسازی روغن از دانه‌های گیاهی است. در این روش، روغن موجود در دانه از طریق اعمال فشار و تجهیزات مکانیکی خارج می‌شود و در فرآیند اصلی استخراج، نیازی به استفاده از حلال شیمیایی وجود ندارد.

پرس سرد و پرس مکانیکی از روش‌هایی هستند که در این گروه قرار می‌گیرند. نوع دستگاه، میزان فشار، آماده‌سازی دانه و شرایط فرآیند می‌تواند بر مقدار روغن استخراج‌شده و ویژگی‌های روغن نهایی اثر بگذارد.

این شیوه به‌ویژه در برخی خطوط تولید روغن‌های خوراکی و همچنین تولید روغن‌های تخصصی که روش فرآوری آنها اهمیت بیشتری دارد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، میزان روغن باقی‌مانده در کنجاله و راندمان استخراج در روش مکانیکی می‌تواند با روش‌های صنعتی مبتنی بر حلال متفاوت باشد.

همه روغن‌ها با یک روش تولید نمی‌شوند

نکته مهم در فرآیند روغن‌گیری این است که نمی‌توان یک روش ثابت را برای تمام انواع روغن‌ها در نظر گرفت. نوع ماده اولیه، ساختار آن، میزان روغن موجود در بافت و همچنین کاربرد نهایی محصول، روش استخراج را تعیین می‌کند.

برای نمونه، روغن‌های گیاهی خوراکی عمدتاً از دانه‌هایی مانند سویا، آفتابگردان، کلزا و سایر دانه‌های روغنی به دست می‌آیند و بسته به مقیاس تولید می‌توانند تحت فرآیندهای مکانیکی یا صنعتی قرار گیرند.

در کنار روغن‌های گیاهی، محصولاتی مانند روغن خراطین نیز فرآیند تولید متفاوتی دارند و نمی‌توان روش استخراج آنها را با روغن‌گیری معمول از دانه‌های گیاهی یکسان دانست.

روغن خراطین؛ فرآیندی متفاوت از روغن‌های گیاهی

روغن خراطین که از کرم خاکی گونه Eisenia fetida تهیه می‌شود، در گروه محصولاتی قرار می‌گیرد که ماده اولیه آن با دانه‌های روغنی تفاوت دارد. تولید این روغن در منابع و روش‌های تولیدی مختلف به شیوه‌های متفاوتی انجام می‌شود.

در روش‌های سنتی، معمولاً از کرم خشک‌شده یا پودر آن به همراه روغن‌های حامل مانند روغن زیتون یا کنجد استفاده می‌شود و فرآیند تهیه در شرایط غیرصنعتی انجام می‌گیرد.

در روش‌های صنعتی، فرآیند تولید می‌تواند با استفاده از تجهیزات تخصصی و دستگاه‌های روغن‌گیری انجام شود. تفاوت در ماده اولیه و فرآیند تولید باعث می‌شود روغن خراطین را نتوان در دسته روش‌های متداول روغن‌گیری از دانه‌های گیاهی قرار داد.

فناوری استخراج؛ یکی از عوامل مهم در صنعت روغن

در مجموع، انتخاب فناوری مناسب برای استخراج روغن به عوامل متعددی از جمله نوع ماده اولیه، ظرفیت تولید، میزان روغن موجود در آن، هزینه‌های فرآوری و مشخصات مورد انتظار از محصول نهایی بستگی دارد.

با توسعه صنعت روغن‌کشی، استفاده از تجهیزات دقیق‌تر و روش‌های بهینه‌تر می‌تواند نقش مهمی در افزایش راندمان تولید و کاهش اتلاف مواد اولیه داشته باشد. به همین دلیل، شناخت تفاوت میان روش‌های مکانیکی و استخراج با حلال، برای فعالان حوزه دانه‌های روغنی، تولیدکنندگان روغن و صنایع غذایی اهمیت قابل توجهی دارد.

در نهایت، نمی‌توان یک روش را به‌عنوان راهکار واحد برای تمام روغن‌ها معرفی کرد؛ بلکه فناوری مناسب باید متناسب با نوع ماده اولیه و هدف تولید انتخاب شود. همین تفاوت در فرآیندهاست که باعث شده صنعت روغن‌کشی امروزی از مجموعه‌ای از روش‌های مکانیکی، شیمیایی و صنعتی برای تولید انواع روغن استفاده کند.